Zawodność rynku to sytuacja, w której mechanizm popytu i podaży nie prowadzi do efektywnej alokacji zasobów. W rezultacie powstaje zbędna strata społeczna, a część potrzeb nie zostaje zaspokojona mimo dostępnych możliwości produkcyjnych.
Czym jest zawodność rynku?
W ekonomii dobrobytu punktem odniesienia jest efektywność Pareta. Oznacza ona taki sposób wykorzystania zasobów, przy którym nie można poprawić sytuacji jednej osoby bez pogorszenia sytuacji innej. Rynek nie zawsze osiąga ten stan, ponieważ ceny nie uwzględniają wszystkich kosztów, korzyści i informacji związanych z transakcją.
Przyczyny zawodności rynku są więc argumentem za interwencją państwa, na przykład przez regulacje, podatki, subsydia lub tworzenie dóbr publicznych. Nie wynika z tego jednak, że każda interwencja przynosi poprawę. Decyzje publiczne także mogą być nieefektywne, co określa się jako zawodność państwa.
Samo pojęcie nie jest przyjmowane bez zastrzeżeń przez wszystkie szkoły ekonomiczne. Ekonomia głównego nurtu wykorzystuje je do analizy sytuacji, w których rynek nie zapewnia efektywności. Część przedstawicieli szkoły austriackiej i innych nurtów leseferystycznych podważa natomiast możliwość jednoznacznego wskazania takiej nieefektywności, zwłaszcza gdy kryteria oceny ustala państwo lub zewnętrzny obserwator.
Główne przyczyny zawodności rynku
Cztery najczęściej wskazywane źródła problemu różnią się mechanizmem działania, ale wszystkie mogą prowadzić do niewłaściwej alokacji zasobów:
| Przyczyna | Opis | Przykład |
|---|---|---|
| Zawodność konkurencji | Ograniczona liczba sprzedawców lub bariery wejścia pozwalają wpływać na ceny i wielkość podaży. | Monopol lub oligopol na rynku wymagającym dużych nakładów. |
| Dobra publiczne | Nie można łatwo wykluczyć osób z korzystania z dobra, a korzystanie przez jedną osobę nie zmniejsza możliwości korzystania przez inne. | Oświetlenie uliczne albo bezpieczeństwo publiczne. |
| Efekty zewnętrzne | Skutki działania uczestnika rynku dotykają osób trzecich, choć nie są uwzględnione w cenie. | Emisja zanieczyszczeń lub korzyści z edukacji. |
| Asymetria informacji | Jedna strona transakcji ma istotnie więcej informacji niż druga, co utrudnia ocenę jakości lub ryzyka. | Ubezpieczenie osoby, której ryzyka ubezpieczyciel nie potrafi właściwie ocenić. |
Zawodność konkurencji pojawia się wtedy, gdy warunki konkurencji doskonałej nie występują. W praktyce firmy mogą korzystać z patentów, kontroli nad dystrybucją, wysokich kosztów stałych albo ograniczonego dostępu do kluczowych zasobów. Monopolista może podnosić cenę powyżej poziomu, który wystąpiłby przy silnej konkurencji, i oferować mniejszą ilość produktu.
Dobra publiczne są problemem dlatego, że prywatny producent może mieć trudności z pobieraniem opłat od wszystkich korzystających. Pojawia się wtedy problem gapowicza, czyli osoby czerpiącej korzyści bez ponoszenia pełnego kosztu. Rynek może zatem dostarczać takie dobro w zbyt małej ilości albo wcale.
Efekty zewnętrzne należy odróżnić od dóbr publicznych. W przypadku efektu zewnętrznego chodzi o wpływ konkretnej działalności na osoby trzecie. Negatywnym przykładem jest zanieczyszczenie powietrza, którego koszt ponoszą mieszkańcy, a nie tylko przedsiębiorstwo. Efektem pozytywnym może być edukacja, która przynosi korzyści także otoczeniu osoby uczącej się. Rynek nie uwzględnia tych skutków w pełni, więc cena może nie odzwierciedlać społecznego kosztu lub społecznej korzyści.
Asymetria informacji występuje, gdy strony zawierają transakcję na podstawie nierównego zasobu wiedzy. Może prowadzić do negatywnej selekcji, gdy na rynku pozostają głównie klienci lub produkty o podwyższonym ryzyku. Po zawarciu umowy może pojawić się także pokusa nadużycia, czyli zmniejszenie ostrożności jednej ze stron, ponieważ część konsekwencji jej działania przejmuje druga strona.
Dlaczego rynki bywają niekompletne?
Niekompletność rynku oznacza sytuację, w której dobro lub usługa nie są oferowane, mimo że koszt ich wytworzenia mógłby być niższy od ceny, którą niektórzy odbiorcy byliby skłonni zapłacić. Sam popyt nie wystarcza wtedy do powstania trwałej podaży.
Jedną z przyczyn są wysokie koszty transakcyjne. Obejmują one między innymi wyszukanie informacji, przygotowanie umowy, kontrolę jej wykonania oraz dochodzenie roszczeń. Jeżeli stworzenie produktu wymaga kosztownej oceny ryzyka, a liczba potencjalnych klientów jest niewielka, przedsiębiorca może nie odzyskać nakładów.
Dobrym przykładem jest rynek ubezpieczeń. Klient zwykle wie więcej o własnym zdrowiu, stylu życia lub skłonności do ryzyka niż zakład ubezpieczeń. Taka asymetria może powodować negatywną selekcję i pokusę nadużycia, a w skrajnych przypadkach utrudniać zaoferowanie ubezpieczenia na warunkach akceptowanych przez obie strony.
Podobne problemy występują na rynku kapitałowym. Inwestorzy mogą nie mieć wystarczających informacji o sytuacji finansowej podmiotu poszukującego finansowania, a kontrola wykorzystania środków bywa kosztowna. Znaczenie mają także koszty egzekwowania umów i ryzyko, że projekt nie przyniesie oczekiwanych rezultatów.
Zakłócenia makroekonomiczne
Zawodność rynku może dotyczyć nie tylko pojedynczych transakcji, lecz także całej gospodarki. Do najczęściej omawianych zakłóceń należą:
- Bezrobocie – część osób zdolnych i gotowych do pracy nie znajduje zatrudnienia, ponieważ rynek pracy nie doprowadza szybko do zgodności podaży pracy z popytem.
- Inflacja – spadek siły nabywczej pieniądza utrudnia planowanie i może zakłócać decyzje konsumentów oraz przedsiębiorstw.
- Brak równowagi na rynkach – trwałe nadwyżki lub niedobory mogą utrzymywać się mimo zmian cen, zwłaszcza gdy występują bariery dostosowania.
- Wahania aktywności gospodarczej – spadki produkcji i popytu mogą wzajemnie się wzmacniać, przez co sam mechanizm cenowy nie przywraca natychmiast pełnego wykorzystania zasobów.
Rynek nie koryguje takich zjawisk od razu, ponieważ ceny i płace mogą dostosowywać się powoli, a uczestnicy podejmują decyzje na podstawie niepełnych informacji. Skala problemu zależy od konkretnej sytuacji gospodarczej, dlatego sama obecność bezrobocia lub inflacji nie przesądza jeszcze o jednym sposobie działania.
Monopol naturalny i redystrybucja
Monopol naturalny powstaje wtedy, gdy jedna firma może obsłużyć rynek taniej niż kilka konkurujących przedsiębiorstw. Dotyczy to zwłaszcza działalności wymagającej rozbudowanej infrastruktury, takiej jak sieć wodociągowa, energetyczna lub przesyłowa. Powielanie całej infrastruktury przez wielu operatorów byłoby kosztowne, dlatego konkurencja może nie być technicznie opłacalna.
Taki monopol nie musi oznaczać złej organizacji rynku, ale jego pozycja może pozwolić na narzucanie wysokich cen lub obniżanie jakości. Z tego powodu państwo zwykle stosuje nadzór, reguluje dostęp do infrastruktury albo kontroluje warunki świadczenia usług.
Osobną podstawą działania państwa jest redystrybucja dochodów. Efektywność rynkowa nie mówi, czy podział dochodów jest społecznie akceptowany. Rynek może wynagradzać zasoby zgodnie z ich rzadkością i produktywnością, a jednocześnie prowadzić do dużych nierówności. Transfery, podatki i finansowanie dóbr pożądanych społecznie mają wtedy realizować cele równościowe lub społeczne, a nie tylko poprawiać efektywność Pareta.
Czy zawodność rynku zawsze wymaga interwencji?
Nie. Zawodność rynku wskazuje problem i możliwy powód działania państwa, ale nie gwarantuje, że regulacja będzie tańsza i skuteczniejsza od istniejącego rozwiązania. Interwencja może generować biurokrację, błędne bodźce, koszty kontroli albo decyzje podporządkowane interesom wybranych grup.
Dlatego analiza powinna obejmować zarówno przyczynę zawodności rynku, jak i przewidywane skutki działania publicznego. Najważniejsze źródła problemu to ograniczona konkurencja, dobra publiczne, efekty zewnętrzne i asymetria informacji. W konkretnych przypadkach dochodzą niekompletność rynków, niestabilność makroekonomiczna, monopol naturalny oraz cele redystrybucyjne.
