Zawodność rynku to sytuacja, w której mechanizm cenowy nie prowadzi do efektywnej alokacji zasobów, czyli takiej, której nie da się poprawić bez pogorszenia sytuacji innej osoby. Zjawisko to uzasadnia interwencję państwa, choć nie oznacza, że każda regulacja przynosi lepszy rezultat.
Czym jest zawodność rynku?
W ekonomii zawodność rynku, określana także jako market failure, oznacza sytuację, w której swobodna wymiana nie zapewnia wyniku korzystnego z punktu widzenia całego społeczeństwa. Rynek może wtedy dostarczać określone dobro w zbyt małej lub zbyt dużej ilości, ustalać cenę nieuwzględniającą wszystkich kosztów albo nie tworzyć oferty, która byłaby społecznie potrzebna.
Punktem odniesienia jest efektywność Pareto. Alokacja jest efektywna w tym sensie, gdy nie można poprawić położenia jednej osoby bez pogorszenia położenia innej. Taki model wymaga jednak określonych warunków, między innymi silnej konkurencji, pełnej informacji i jasno określonych praw własności. W rzeczywistej gospodarce warunki te często nie występują.
Dlatego zawodność rynku stanowi teoretyczne uzasadnienie dla działań państwa. Regulacje, podatki, subsydia, obowiązki informacyjne lub finansowanie usług publicznych mają korygować nieefektywność. Państwo musi przy tym zapewniać także podstawowe reguły gry, takie jak ochrona własności, egzekwowanie umów i działanie sądów.
Jakie są główne rodzaje zawodności rynku?
Najczęściej wyróżnia się pięć kategorii problemów:
- Zawodność konkurencji – dominacja monopolu lub oligopolu ogranicza presję na ceny i jakość.
- Dobra publiczne – rynek może wytwarzać je w niewystarczającej ilości, ponieważ trudno wykluczyć osoby, które nie płacą.
- Efekty zewnętrzne – część kosztów lub korzyści transakcji ponoszą osoby trzecie.
- Asymetria informacji – jedna strona transakcji wie więcej niż druga.
- Niekompletność rynków – określone dobra lub usługi nie powstają mimo istnienia potencjalnego popytu i opłacalności ich dostarczenia.
Dlaczego rynek zawodzi?
Zawodność konkurencji – monopol i oligopol
Konkurencja doskonała zakłada istnienie wielu producentów oferujących identyczne dobra, a pojedyncza firma nie ma wpływu na cenę. W praktyce częściej występują monopol, oligopol lub konkurencja monopolistyczna. Przedsiębiorstwo posiadające silną pozycję może ograniczać produkcję, podnosić ceny albo utrudniać wejście konkurentom.
Szczególnym przypadkiem jest monopol naturalny. Pojawia się on tam, gdzie budowa równoległych sieci byłaby nieopłacalna, na przykład w wodociągach lub dystrybucji energii. Jedna infrastruktura może obsługiwać odbiorców taniej niż kilka konkurencyjnych sieci, ale operator bez nadzoru mógłby wykorzystywać swoją pozycję. Państwo może więc regulować ceny, standardy usług lub dostęp do infrastruktury.
Źródłem przewagi rynkowej bywają także wysokie koszty stałe, patenty, kontrola kanałów dystrybucji, ograniczony dostęp do surowców oraz koncesje. Nie każda bariera jest jednak szkodliwa. Patent może ograniczać konkurencję, lecz jednocześnie zachęcać do finansowania innowacji.
Dobra publiczne i problem gapowicza
Dobra publiczne mają dwie cechy. Korzystanie z nich przez jedną osobę nie musi ograniczać dostępu innych, a wykluczenie osób, które nie zapłaciły, jest trudne lub kosztowne. Przykładem może być bezpieczeństwo publiczne. Każdy korzysta z jego efektów, nawet jeśli nie finansuje ich bezpośrednio.
Powstaje wtedy problem gapowicza. Jednostka może uznać, że opłacenie dobra nie jest konieczne, ponieważ i tak skorzysta z jego istnienia. Gdyby wszyscy postąpili w ten sposób, prywatni dostawcy nie uzyskaliby przychodów wystarczających do pokrycia kosztów. Państwo finansuje więc część takich dóbr z podatków albo organizuje ich dostarczanie.
Efekty zewnętrzne – koszty i korzyści poza ceną
Efekt zewnętrzny występuje wtedy, gdy decyzja jednej osoby lub firmy wpływa na sytuację innych, a wpływ ten nie zostaje uwzględniony w cenie. Przy negatywnym efekcie zewnętrznym podmiot podejmujący decyzję nie ponosi pełnego kosztu swojego działania. Zanieczyszczenia emitowane przez fabrykę mogą pogarszać zdrowie mieszkańców, choć koszt ten nie musi być ujęty w cenie produktu.
Pozytywne efekty zewnętrzne powstają wtedy, gdy korzyści odnoszą także osoby nieuczestniczące bezpośrednio w transakcji. Edukacja zwiększa możliwości konkretnej osoby, ale może też poprawiać produktywność, jakość debaty publicznej i spójność społeczną. Ponieważ prywatny nabywca nie otrzymuje wszystkich tych korzyści, popyt może być niższy niż społecznie pożądany.
Państwo może reagować podatkami, opłatami, normami, systemem zezwoleń albo subsydiami. Skala interwencji powinna zależeć od rozmiaru problemu i kosztu jego administracyjnego rozwiązania.
Asymetria informacji
Asymetria informacji oznacza, że strony transakcji dysponują różnym zakresem wiedzy. Sprzedawca może lepiej znać stan techniczny samochodu, a producent żywności – skład i proces wytwarzania produktu. Kupujący nie jest wtedy w stanie właściwie ocenić jakości ani ryzyka, więc cena może nie odzwierciedlać rzeczywistej wartości.
Jednym z narzędzi ograniczających ten problem są obowiązkowe etykiety na żywności. Informacja o składzie, alergenach i wartościach odżywczych ułatwia porównywanie produktów. W innych sektorach podobną funkcję pełnią certyfikaty, normy jakości, obowiązki informacyjne i nadzór.
Asymetria informacji może prowadzić do negatywnej selekcji, gdy na rynku pozostają głównie oferty lub klienci obarczeni większym ryzykiem. W ubezpieczeniach znaczenie ma także pokusa nadużycia. Po zawarciu umowy ubezpieczony może zachowywać się mniej ostrożnie, ponieważ część konsekwencji przejmuje ubezpieczyciel. Zjawiska te podnoszą koszty i mogą ograniczać dostępność usług.
Niekompletność rynków
Rynek jest niekompletny, gdy określona usługa nie jest oferowana mimo tego, że koszt jej wytworzenia mógłby być niższy od ceny, którą odbiorcy byliby skłonni zapłacić. Przyczyną mogą być wysokie koszty transakcyjne, trudności z oceną ryzyka, brak zaufania albo problemy z egzekwowaniem umów.
Dotyczy to między innymi niektórych produktów ubezpieczeniowych i usług finansowych. Nowe ryzyka tworzą zapotrzebowanie na nowe polisy, ale zaprojektowanie produktu, oszacowanie prawdopodobieństwa szkody i kontrolowanie informacji może być zbyt kosztowne. W takich warunkach państwo może tworzyć reguły nadzoru, system gwarancji albo instytucje publiczne, lecz każda forma wsparcia wymaga oceny kosztów i ryzyka.
Jak państwo reaguje na zawodność rynku?
Poniższe zestawienie pokazuje typowe powiązanie między problemem a narzędziem publicznym:
| Rodzaj zawodności | Istota problemu | Przykładowa interwencja państwa |
|---|---|---|
| Monopol lub oligopol | Ograniczona konkurencja może prowadzić do wyższych cen i mniejszej podaży. | Regulacja rynku, kontrola konkurencji lub nadzór nad monopolem naturalnym. |
| Dobra publiczne | Problem gapowicza ogranicza prywatne finansowanie dobra. | Finansowanie z podatków i publiczne zapewnianie usług. |
| Efekty zewnętrzne | Ceny nie obejmują wszystkich kosztów albo korzyści społecznych. | Podatek, subsydium, norma emisyjna lub system zezwoleń. |
| Asymetria informacji | Jedna strona transakcji ma przewagę informacyjną. | Obowiązki informacyjne, standardy, certyfikacja i nadzór. |
Czy interwencja państwa zawsze pomaga?
Nie. Sama obecność zawodności rynku nie dowodzi, że regulacja poprawi sytuację. Zawodność państwa może wynikać z błędnych decyzji, ograniczonej wiedzy urzędów, kosztów administracyjnych, presji grup interesu lub trudności w egzekwowaniu przepisów.
Przykładem jest efekt wypychania. Finansowanie działalności przez sektor publiczny może ograniczyć dostęp przedsiębiorstw prywatnych do kapitału albo zmniejszyć ich aktywność, jeśli interwencja zastępuje rozwiązania rynkowe zamiast uzupełniać ich braki. Dlatego należy porównywać skalę przewidywanej korzyści z kosztami regulacji, ryzykiem nadużyć i możliwymi skutkami ubocznymi.
Szkoła austriacka i inne nurty leseferystyczne podchodzą do pojęcia zawodności rynku bardziej krytycznie. Ich przedstawiciele wskazują, że problem może być skutkiem wcześniejszych regulacji, ograniczeń własności lub zakłócenia procesu konkurencji. Część z nich kwestionuje także samo kryterium, według którego ocenia się efektywność rynku. Nie jest to więc wyłącznie spór o konkretne narzędzie, lecz także o sposób rozumienia efektywności i roli państwa.
Wnioski dla gospodarki
Zawodność rynku nie oznacza, że rynek jest bezużyteczny. Wskazuje jedynie na sytuacje, w których ceny i dobrowolne transakcje nie uwzględniają wszystkich informacji, kosztów lub korzyści. Rolą państwa może być wtedy uzupełnienie działania rynku, ochrona konkurencji i ustanowienie reguł wymiany. Granicę interwencji wyznacza porównanie jej spodziewanych efektów z ryzykiem zawodności państwa. Najlepsze rozwiązania zwykle wymagają równowagi między swobodą gospodarczą a regulacją.
