Ormuz – co to jest, właściwości i zastosowanie

Ormuz to strategiczna cieśnina między Zatoką Perską a Zatoką Omańską, przez którą przepływa około 20% światowego zużycia ropy. Jej wąskie przejście, położenie i znaczenie dla eksportu surowców sprawiają, że każdy incydent natychmiast wpływa na bezpieczeństwo żeglugi oraz ceny paliw. Sprawdź, gdzie leży, jakie ma wymiary i dlaczego odgrywa tak dużą rolę w gospodarce.

Czym jest Cieśnina Ormuz?

Cieśnina Ormuz to naturalny szlak morski łączący Zatokę Perską z Zatoką Omańską i dalej z Morzem Arabskim. Jej północne wybrzeże należy do Iranu, natomiast południowe obejmuje terytorium Omanu oraz Zjednoczonych Emiratów Arabskich. W pobliżu znajdują się między innymi wyspy Ormuz i Keszm, należące do Iranu.

W najwęższym miejscu przesmyk ma 29 mil morskich, czyli około 54 km. Maksymalna głębokość wynosi około 220 m, lecz w wyznaczonym torze wodnym minimalna głębokość sięga 10 m. Takie parametry ograniczają możliwość swobodnego manewrowania dużych jednostek, zwłaszcza supertankowców.

Ormuz jest strategicznym punktem transportu energii. Przed zakłóceniami żeglugowymi przepływało tędy średnio 15 tankowców dziennie, przewożących około 16,5–17 mln baryłek ropy. W szerszych szacunkach z okresu poprzedzającego konflikt wskazywano nawet 20–21 mln baryłek dziennie oraz znaczną część światowego handlu LNG.

Cieśnina Ormuz pozostaje najważniejszym morskim wyjściem dla ropy eksportowanej z państw Zatoki Perskiej. Jej blokada ogranicza dostawy i podnosi ceny surowca na rynkach światowych.

Jak wygląda ruch statków?

Żegluga odbywa się zgodnie z zasadami Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza. Wyznaczony tor ma około 6 mil morskich, czyli blisko 10 km szerokości, i składa się z trzech pasów. Dwa zewnętrzne służą do ruchu w przeciwnych kierunkach, a środkowy oddziela strumienie statków.

Jednostki korzystają z prawa przejścia tranzytowego przez morze terytorialne Iranu i Omanu. Z punktu widzenia prawa międzynarodowego państwo nadbrzeżne nie powinno zawieszać tego prawa wobec statków państw neutralnych, także podczas konfliktu zbrojnego.

Dlaczego Ormuz ma znaczenie dla ropy?

Państwa położone nad Zatoką Perską należą do największych producentów i eksporterów energii. Arabia Saudyjska, Iran, Irak, Katar, Kuwejt oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie korzystają z morskich tras prowadzących przez ten przesmyk. Dotyczy to ropy naftowej, produktów rafinowanych i skroplonego gazu ziemnego.

Każde ograniczenie ruchu zmniejsza dostępność surowca dla odbiorców w Azji i Europie. Rynek reaguje jeszcze przed fizycznym brakiem dostaw, ponieważ kontrakty uwzględniają ryzyko opóźnień, ataków oraz wyższych kosztów ubezpieczenia. W strefach wysokiego zagrożenia składka za ryzyko wojenne może sięgać 3% wartości statku za jeden rejs, podczas gdy wcześniej wynosiła około 0,25%.

W marcu 2022 roku ropa osiągnęła cenę 139 dolarów za baryłkę. Taki poziom pokazuje, jak szybko napięcia geopolityczne mogą przenieść się z morza na giełdy surowcowe, transport i stacje paliw. Zapasy pozwalają amortyzować krótkie przerwy, lecz dłuższe zakłócenia wymuszają ograniczenie produkcji lub szukanie innych tras.

Jak omija się blokadę Ormuzu?

Alternatywne szlaki nie zastępują cieśniny w pełni, ale mogą zmniejszyć zależność od jednego punktu. Największe znaczenie mają rurociągi prowadzące do portów nad Morzem Czerwonym lub Zatoką Omańską. Ich przepustowość jest jednak ograniczona w porównaniu z całym eksportem państw regionu.

Rurociąg Wschód-Zachód

Arabia Saudyjska wykorzystuje Rurociąg Wschód-Zachód, znany również jako Petroline. Ta instalacja ma około 1200 km długości i łączy obszary wydobycia we wschodniej części kraju z terminalem Janbu nad Morzem Czerwonym. Jej deklarowana przepustowość wynosi do 7 mln baryłek dziennie.

Przekierowanie eksportu pozwala ominąć Ormuz, lecz nie usuwa wszystkich zagrożeń. Terminale nad Morzem Czerwonym mogą przyjąć tylko określony wolumen, a transport na zachód wymaga sprawnej pracy rurociągu, zbiorników i portów. Infrastrukturę dodatkowo groźbą ataków obciążają Huti – organizacja polityczno-wojskowa aktywna w Jemenie od 2014 roku.

Rurociąg Habshan–Fudżajra

Zjednoczone Emiraty Arabskie korzystają z rurociągu Habshan–Fudżajra. Przesyła on ropę z pól w południowo-zachodniej części Abu Zabi do portu Fudżajra, położonego poza Zatoką Perską. Instalacja może transportować do 1,8 mln baryłek dziennie, więc omija wąskie gardło, ale nie przejmuje całego emirackiego eksportu.

Fudżajra jest jednym z największych centrów magazynowania ropy i paliw. Jej położenie zwiększa elastyczność dostaw do odbiorców azjatyckich, choć sam port pozostaje narażony na ataki dronów i zakłócenia pracy terminali.

Terminal Jask

Iran może częściowo omijać Ormuz dzięki rurociągowi prowadzącemu do terminalu Jask nad Zatoką Omańską. Obiekt zaprojektowano do obsługi około 1 mln baryłek dziennie, lecz jego rzeczywista praca osiągała około 300 tys. baryłek dziennie. To niewiele wobec irańskiego eksportu wynoszącego zwykle około 1,7 mln baryłek dziennie.

Jakie zagrożenia wiążą się z cieśniną?

Ormuz od dekad pozostaje miejscem napięć między Iranem a Stanami Zjednoczonymi oraz ich sojusznikami. W 1988 roku amerykańska fregata USS „Samuel B. Roberts” wpłynęła na irańską minę. Po tym zdarzeniu doszło do operacji Praying Mantis, w której amerykańska marynarka zaatakowała irańskie jednostki i instalacje.

3 lipca 1988 roku krążownik USS „Vincennes” zestrzelił irański samolot pasażerski Iran Air 655. Zginęło 290 osób. W styczniu 2007 roku doszło natomiast do kolizji amerykańskiego okrętu podwodnego USS „Newport News” z japońskim tankowcem „Mogamigawa”.

Współczesne ryzyko obejmuje miny morskie, ataki na tankowce, zatrzymania jednostek, drony i rakiety. W ostatnich latach zagrożenie dla transportu wzrosło także na południu, przy Cieśninie Bab al-Mandab. Huti wcześniej atakowali obiekty Aramco w porcie Dżudda oraz statki na południu Morza Czerwonego.

Czy istnieją lądowe alternatywy dla Ormuzu?

Rurociągi nie są jedyną drogą ograniczania zależności od morskiego przesmyku. Arabia Saudyjska rozwija także połączenia kolejowe, które mają przenosić towary z portu Króla Abdulaziza w Dammamie przez Rijad do Al-Hadithy przy granicy z Jordanią. Planowana trasa liczy około 1700 km i może połączyć Zatokę Perską z rynkami wschodniej części basenu Morza Śródziemnego.

Irak i Syria uzgodniły reaktywację nieczynnego od dwóch dekad rurociągu Kirkuk–Banias. Szacowany koszt inwestycji wynosi 4,5–8 mld dolarów. Projekt wspierany przez Stany Zjednoczone ma dywersyfikować eksport irackiej ropy i kierować ją do portów śródziemnomorskich.

Takie korytarze wymagają odbudowy infrastruktury, ochrony granic i stabilnych relacji między państwami. Nie zastąpią szybko całego transportu morskiego, lecz mogą zmniejszyć presję na jeden szlak. Właśnie dlatego Ormuz pozostaje nie tylko cieśniną, lecz także ważnym punktem światowego systemu energetycznego.