Rolnictwo i przemysł w XIX wieku rozwijały się na ziemiach polskich nierównomiernie, ponieważ ich przemiany zależały od polityki trzech zaborców, tempa uwłaszczenia chłopów, dostępu do kapitału oraz rozbudowy kolei. Rolnictwo dostarczało surowców i tworzyło rynek zbytu dla przemysłu, a industrializacja zmieniała wieś, przyspieszała migracje i wymuszała modernizację produkcji.
XIX wiek – między industrializacją a podziałem ziem polskich
W Europie Zachodniej XIX stulecie przyniosło gwałtowny rozwój maszyn parowych, fabryk, kolei i miast. Na ziemiach polskich proces ten przebiegał wolniej. Po 1795 roku dawne terytorium Rzeczypospolitej zostało podzielone między Prusy, Rosję i Austrię, a każda z tych monarchii prowadziła inną politykę gospodarczą i administracyjną.
Podział granic celnych, różne systemy prawne oraz represje po powstaniach utrudniały tworzenie jednolitego rynku. Nie oznaczało to jednak całkowitego zastoju. W poszczególnych regionach powstawały nowoczesne gospodarstwa, fabryki, banki i linie kolejowe. Najszybciej modernizował się zabór pruski, industrializacja w zaborze rosyjskim koncentrowała się w kilku ośrodkach, a Galicja pozostawała obszarem przeważnie rolniczym i ubogim.
Rolnictwo w trzech zaborach
Podstawą przemian na wsi było uwłaszczenie chłopów, czyli zniesienie zależności osobistej i pańszczyźnianej oraz nadanie chłopom praw do użytkowanej ziemi. Reforma zmieniała relacje społeczne, ale jej skutki zależały od warunków, na jakich ją przeprowadzono. W jednych regionach sprzyjała powstawaniu towarowych gospodarstw, w innych utrwaliła rozdrobnienie i ubóstwo.
Zabór pruski – modernizacja i gospodarstwa towarowe
W państwie pruskim uwłaszczenie rozpoczęło się wcześnie. Regulacje z 1816 roku objęły większość ziem pruskich, natomiast w Wielkopolsce proces rozpoczęty w 1823 roku trwał do połowy XIX wieku. Reforma sprzyjała rozwojowi większych gospodarstw, które mogły inwestować w sprzęt, nawożenie i nowe metody uprawy.
Symbolem modernizacji stały się doświadczenia Dezyderego Chłapowskiego w Turwi. Wprowadzano tam płodozmian, meliorację, zalesienia śródpolne i bardziej racjonalną organizację pracy. Rolnictwo wielkopolskie było coraz silniej związane z rynkiem, a jego produkty trafiały do rozwijających się miast i zakładów przetwórczych.
Wieś pełniła także funkcję obrony polskiego stanu posiadania. Polacy wykorzystywali instytucje kredytowe, spółdzielcze i samopomocowe, aby utrzymać ziemię w swoich rękach mimo polityki germanizacyjnej. Przykładem symbolicznego oporu przeciw ograniczeniom osadniczym stał się Michał Drzymała.
Zabór rosyjski – uwłaszczenie i industrializacja wyspowa
W Królestwie Polskim uwłaszczenie przeprowadzono w 1864 roku, w warunkach następstw powstania styczniowego. Reforma osłabiła wielką własność ziemską i zmieniła położenie chłopów, lecz nie doprowadziła do takiej modernizacji rolnictwa jak w zaborze pruskim. W wielu gospodarstwach brakowało kapitału, narzędzi i dostępu do nowoczesnych metod produkcji.
Wcześniej działalność Towarzystwa Rolniczego i Andrzeja Zamoyskiego wspierała unowocześnianie upraw oraz zastępowanie pańszczyzny czynszem. Znaczenie miały także inwestycje transportowe, między innymi Kanał Augustowski, który ułatwiał przewóz płodów rolnych.
Rozwój gospodarczy Królestwa Polskiego był jednak podatny na wstrząsy polityczne. Represje po powstaniach, obciążenia finansowe i ograniczenia handlowe osłabiały zarówno ziemiaństwo, jak i chłopów. Modernizacja postępowała, ale przede wszystkim w wybranych majątkach i regionach, a nie na całym obszarze zaboru.
Zabór austriacki – rozdrobnienie, serwituty i emigracja
W Galicji uwłaszczenie ogłoszono w 1848 roku. Nie rozwiązało ono jednak problemów wsi. Przeważały małe gospodarstwa, często niewystarczające do utrzymania rodzin. Spory o serwituty, czyli prawa chłopów do korzystania z lasów, pastwisk i innych dóbr dworskich, długo zaostrzały relacje między wsią a dworem.
Napięcia społeczne znalazły tragiczny wyraz w rzezi galicyjskiej. Późniejsze reformy nie zlikwidowały przeludnienia ani zadłużenia gospodarstw. Klęski naturalne i brak pozarolniczych miejsc pracy zmuszały wielu mieszkańców Galicji do emigracji, między innymi do Stanów Zjednoczonych i Brazylii.
Galicja nie była jednak pozbawiona inicjatyw modernizacyjnych. Rozwijał się ruch ludowy, a część ziemiaństwa podejmowała próby unowocześniania produkcji. Skala tych działań była jednak mniejsza niż w Wielkopolsce i Królestwie Polskim.
Praca organiczna oznaczała budowanie siły społeczeństwa przez rozwój oświaty, rolnictwa, przemysłu, handlu, bankowości i spółdzielczości. W warunkach braku własnego państwa była sposobem wzmacniania polskiej podmiotowości gospodarczej.
Industrializacja i główne ośrodki przemysłowe
Przemysł na ziemiach polskich rozwijał się początkowo dzięki zasobom naturalnym, pracy najemnej, inwestycjom prywatnym i zamówieniom państwowym. Przełomowe znaczenie miała kolej, która obniżała koszty przewozu surowców, łączyła miasta z rynkami zbytu i ułatwiała migrację pracowników.
| Zabór | Rolnictwo | Przemysł | Główne wyzwanie |
|---|---|---|---|
| Pruski | Wysoka towarowość, większe gospodarstwa i relatywnie szybka mechanizacja | Górnictwo i hutnictwo Górnego Śląska, przetwórstwo rolne, fabryki maszyn | Presja germanizacyjna i konkurencja kapitału niemieckiego |
| Rosyjski | Uwłaszczenie w 1864 roku, nierówna modernizacja gospodarstw | Włókiennictwo Łodzi, górnictwo i hutnictwo Zagłębia Dąbrowskiego, przemysł maszynowy | Represje, bariery celne i rozwój skoncentrowany w kilku ośrodkach |
| Austriacki | Rozdrobnienie, przeludnienie i niska wydajność produkcji | Przemysł naftowy Galicji, kopalnie soli, przemysł Śląska Cieszyńskiego | Brak inwestycji państwowych i traktowanie Galicji jako peryferyjnego rynku |
W Królestwie Polskim ważną rolę odegrał Stanisław Staszic, który wspierał rozwój górnictwa i hutnictwa. Powstawały ośrodki Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, Zagłębia Dąbrowskiego i Łódzkiego Okręgu Przemysłowego. Łódź wyspecjalizowała się we włókiennictwie i dzięki szybkiemu wzrostowi stała się jednym z najważniejszych miast przemysłowych imperium rosyjskiego.
Górny Śląsk rozwijał przemysł ciężki oparty na wydobyciu węgla i hutnictwie. Przyciągało to kapitał oraz robotników, także z innych części państwa niemieckiego. Industrializacja zwiększała produkcję, lecz miała również konsekwencje narodowościowe, między innymi sprzyjała częściowej depolonizacji regionu.
W Galicji najważniejszym wyjątkiem od ogólnego zacofania był przemysł naftowy. Ignacy Łukasiewicz przyczynił się do rozwoju technologii wykorzystania ropy, a kopalnia w Bóbrce uruchomiona w 1854 roku stała się jednym z pionierskich zakładów przemysłowej eksploatacji tego surowca. Znaczenie miały także kopalnie soli w Wieliczce i Bochni oraz przemysł górniczo-hutniczy na Śląsku Cieszyńskim.
Jak rolnictwo i przemysł napędzały się nawzajem?
Relacja między rolnictwem a przemysłem nie była jednostronna. Rolnictwo dostarczało surowców dla cukrowni, gorzelni, browarów, tartaków i zakładów włókienniczych. Buraki cukrowe, zboże, len, wełna i drewno stawały się podstawą produkcji przetworzonej, która przynosiła większy dochód niż sprzedaż surowca.
Rozwój przemysłu tworzył z kolei popyt na żywność. Rosnące miasta potrzebowały zboża, mięsa, nabiału i ziemniaków. Dla części gospodarstw był to bodziec do specjalizacji i zwiększania produkcji towarowej. Fabryki dostarczały także rolnictwu narzędzi, maszyn, nawozów i środków transportu.
Kolej wzmacniała oba sektory. Ułatwiała wywóz płodów rolnych, dowóz węgla do fabryk oraz sprzedaż produktów przemysłowych na odległych rynkach. W efekcie gospodarka coraz silniej odchodziła od lokalnej samowystarczalności.
Industrializacja zmieniała strukturę społeczną. Część ludności wiejskiej podejmowała pracę sezonową lub stałą w miastach, co przyspieszało urbanizację. Nie wszyscy migranci znajdowali jednak stabilne zatrudnienie. Praca w fabrykach często oznaczała długi czas pracy, niskie płace i niebezpieczne warunki, dlatego rozwijały się ruchy robotnicze.
Handel, usługi i przemiany społeczne
Rozwój przemysłu i rolnictwa wymagał kredytu, ubezpieczeń, transportu, magazynowania oraz sprawnego handlu. W Królestwie Polskim znaczenie miały między innymi Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, utworzone w 1825 roku, oraz Bank Polski z 1828 roku. Instytucje te ułatwiały finansowanie inwestycji i obrotu ziemią.
W handlu, rzemiośle i bankowości ważną rolę odgrywali Żydzi. Część kupców i bankierów zgromadziła znaczny kapitał, ale większość żydowskiej ludności utrzymywała się z drobnego handlu i rzemiosła. Nie można więc utożsamiać całej społeczności z grupą zamożnych przedsiębiorców. Emancypacja prawna otwierała drogę do szerszego udziału w życiu gospodarczym, choć nie likwidowała nierówności społecznych.
Najważniejsze ośrodki przemysłowe można uporządkować według dominującej specjalizacji:
- Łódź – włókiennictwo bawełniane i wełniane, wielkie fabryki oraz szybko rosnący rynek pracy
- Górny Śląsk – wydobycie węgla, hutnictwo żelaza i cynku oraz przemysł ciężki
- Zagłębie Dąbrowskie – górnictwo węgla i hutnictwo
- Galicja – wydobycie ropy naftowej w rejonie Borysławia i Drohobycza oraz kopalnie soli
- Wielkopolska – rolnictwo towarowe, przetwórstwo płodów rolnych i produkcja maszyn, między innymi zakłady Hipolita Cegielskiego
Rozwój gospodarczy tworzył nowe grupy społeczne: klasę robotniczą, przedsiębiorców, urzędników, inżynierów i wykształconą inteligencję gospodarczą. Równocześnie utrzymywały się konflikty między właścicielami ziemskimi a chłopami, pracodawcami a robotnikami oraz kapitałem lokalnym i zagranicznym. Ruchy ludowe i robotnicze były odpowiedzią na te napięcia.
Dziedzictwo gospodarcze XIX wieku
U progu I wojny światowej ziemie polskie nie tworzyły jednolitego organizmu gospodarczego. Obok nowoczesnych regionów przemysłowych istniały obszary o niskiej wydajności rolnictwa, słabej sieci transportowej i ograniczonym dostępie do kapitału. Różnice między Górnym Śląskiem a Galicją, a także między zachodem i wschodem, stały się później jednym ze źródeł podziału na Polskę A i Polskę B.
Wojna w latach 1914–1918 zniszczyła część fabryk, kopalń, linii kolejowych i gospodarstw. Odrodzone państwo musiało łączyć trzy odmienne systemy prawne, walutowe i infrastrukturalne. Mimo tych strat wiek XIX pozostawił podstawy przyszłej gospodarki II Rzeczypospolitej: sieć ośrodków przemysłowych, kadry techniczne, instytucje finansowe, doświadczenia spółdzielcze oraz program pracy organicznej.
Najważniejszym dziedzictwem tego okresu było sprzężenie rolnictwa i przemysłu. Tam, gdzie uwłaszczenie, kapitał, kolej i przedsiębiorczość wystąpiły razem, modernizacja przebiegała szybciej. Tam, gdzie dominowało rozdrobnienie, brak inwestycji i peryferyjne traktowanie regionu, rozwój pozostawał ograniczony.
