Keynesizm uznaje, że gospodarka może pozostawać niestabilna, dlatego państwo powinno wpływać na popyt, głównie przez politykę fiskalną. Monetaryzm większą wagę przypisuje podaży pieniądza, stabilności cen i przewidywalnej polityce banku centralnego, zakładając większą zdolność rynku do samoregulacji.
Monetaryzm vs keynesizm – różnice w skrócie
| Cecha | Keynesizm | Monetaryzm |
|---|---|---|
| Główny cel | Stabilizacja produkcji i zatrudnienia przez pobudzanie popytu zagregowanego | Stabilność cen i kontrola podaży pieniądza |
| Rola państwa | Aktywna interwencja w okresach kryzysu i niedostatecznego popytu | Ograniczona, przewidywalna ingerencja, pozostawiająca więcej miejsca mechanizmom rynkowym |
| Narzędzie polityki | Polityka fiskalna, czyli wydatki publiczne, podatki i inwestycje państwa | Polityka pieniężna, czyli zarządzanie pieniądzem i warunkami kredytowymi |
| Ocena rynku | Rynek może długo nie wracać samodzielnie do pełnego zatrudnienia | Gospodarka prywatna ma zdolność do samoregulacji, jeśli polityka pieniężna nie powoduje silnych zakłóceń |
| Inflacja | Może wynikać między innymi z nadmiernego popytu, ale w określonych warunkach pobudzanie gospodarki jest uzasadnione | Jest przede wszystkim skutkiem nadmiernego wzrostu podaży pieniądza w stosunku do produkcji |
Na czym polega keynesizm?
Keynesizm rozwinął się jako odpowiedź na Wielki Kryzys. John Maynard Keynes zakwestionował pogląd, że gospodarka rynkowa zawsze szybko i samoczynnie wraca do równowagi. Według niego spadek wydatków gospodarstw domowych i przedsiębiorstw może ograniczyć produkcję oraz zatrudnienie na dłuższy czas.
Centralnym pojęciem jest popyt zagregowany, czyli łączny popyt na dobra i usługi w gospodarce. Gdy jest zbyt niski, przedsiębiorstwa ograniczają produkcję, a bezrobocie rośnie. Sama obniżka cen nie musi wystarczyć do szybkiego odwrócenia tego procesu, ponieważ płace i ceny są w krótkim okresie względnie sztywne. Nie dostosowują się natychmiast do zmiany popytu.
W takiej sytuacji państwo może zwiększać wydatki publiczne, uruchamiać inwestycje infrastrukturalne, obniżać podatki lub wspierać dochody gospodarstw domowych. Są to narzędzia polityki fiskalnej, które mają bezpośrednio podnieść popyt. Keynesizm nie oznacza jednak, że każdy deficyt budżetowy jest korzystny. Chodzi raczej o wykorzystanie finansów publicznych w okresie słabej koniunktury, przy założeniu, że polityka może zmieniać się wraz z warunkami gospodarczymi.
Najważniejsze założenia keynesizmu można ująć następująco:
- Gospodarka rynkowa może pozostawać w stanie niedostatecznego popytu i wysokiego bezrobocia.
- Poziom produkcji oraz zatrudnienia zależy w dużej mierze od popytu zagregowanego.
- Sztywność cen i płac utrudnia szybką samoregulację rynku.
- Państwo może stabilizować koniunkturę za pomocą wydatków publicznych i podatków.
Na czym polega monetaryzm?
Monetaryzm rozwinął się w opozycji do przekonania, że głównym sposobem stabilizowania gospodarki powinno być stałe pobudzanie wydatków publicznych. Jednym z najważniejszych przedstawicieli tego nurtu był Milton Friedman, a istotny wkład w rozwój badań monetaryzmu miała także Anna Schwartz.
Punktem wyjścia jest ilościowa teoria pieniądza. W uproszczeniu zakłada ona, że przy niezmienionej szybkości obiegu pieniądza wzrost jego ilości wpływa na nominalną wartość transakcji, a w dłuższym okresie przede wszystkim na poziom cen. Zależność tę zapisuje się jako MV = PQ, gdzie M oznacza podaż pieniądza, V szybkość jego obiegu, P poziom cen, a Q realną wielkość produkcji.
Monetaryści przyjmują, że sektor prywatny jest względnie stabilny, a rynek dysponuje mechanizmami dostosowawczymi. Dlatego polityka pieniężna powinna być przewidywalna, a bank centralny nie powinien reagować na każde krótkookresowe wahanie gospodarki gwałtowną zmianą kierunku działań.
Podstawowe założenia monetaryzmu obejmują:
- Podaż pieniądza silnie wpływa na nominalny dochód i poziom cen.
- Inflacja w długim okresie jest przede wszystkim skutkiem nadmiernego wzrostu ilości pieniądza.
- Pieniądz nie jest neutralny w krótkim okresie, ale jego wpływ na realną produkcję i zatrudnienie słabnie w długim okresie.
- Polityka pieniężna powinna być stabilna i przewidywalna, a państwo powinno ograniczać nadmierny interwencjonizm.
To rozróżnienie między krótkim a długim okresem ma duże znaczenie. Zwiększenie podaży pieniądza może chwilowo pobudzić konsumpcję, inwestycje i zatrudnienie. Jeśli jednak produkcja nie rośnie w podobnym tempie, długookresowym skutkiem może być wyższa inflacja, a nie trwały wzrost realnego dobrobytu. W tym sensie monetaryzm nie utożsamia się z całkowitym brakiem działań państwa, lecz sprzeciwia się niestabilnej i nadmiernie uznaniowej polityce.
Dlaczego stagflacja zmieniła znaczenie obu szkół?
Po II wojnie światowej keynesizm miał duży wpływ na politykę gospodarczą państw zachodnich. Jego narzędzia dobrze pasowały do sytuacji, w której problemem był spadek popytu, produkcji i zatrudnienia. W latach 70. pojawił się jednak kryzys, którego nie tłumaczyła prosta zależność między inflacją a bezrobociem.
Stagflacja oznacza jednoczesne występowanie stagnacji gospodarczej lub wysokiego bezrobocia oraz podwyższonej inflacji. Wcześniejsze interpretacje krzywej Phillipsa sugerowały napięcie między tymi zjawiskami: niższe bezrobocie miało wiązać się z wyższą inflacją, a ograniczanie popytu powinno zmniejszać presję cenową. Stagflacja pokazała, że gospodarka może doświadczać obu problemów naraz.
Trudność z wyjaśnieniem tego zjawiska osłabiła dominację tradycyjnego keynesizmu. Monetaryści wskazywali, że długotrwałe pobudzanie popytu nie gwarantuje utrzymania zatrudnienia poniżej naturalnego poziomu bezrobocia, a może prowadzić do narastania inflacji. Ich poglądy zyskały wpływ w latach 70. i 80., między innymi w debatach towarzyszących reformom gospodarczym w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii.
Współczesne znaczenie keynesizmu i monetaryzmu
Spór między tymi szkołami nie zakończył się pełnym zwycięstwem jednej z nich. Współczesny neokeynesizm przyjmuje część wniosków monetaryzmu, zwłaszcza znaczenie stabilnych oczekiwań inflacyjnych i długookresowych ograniczeń polityki pieniężnej. Z kolei polityka gospodarcza wielu państw nadal wykorzystuje narzędzia keynesowskie, gdy gwałtowny spadek popytu zagraża produkcji i zatrudnieniu.
Najprostsze rozróżnienie pozostaje jednak aktualne: keynesizm koncentruje się na stabilizowaniu popytu przez aktywną politykę państwa, a monetaryzm na kontroli podaży pieniądza i utrzymaniu stabilności cen. Oba nurty pomagają wyjaśniać różne mechanizmy gospodarcze, dlatego współczesna praktyka częściej łączy ich elementy, niż stosuje je w całkowicie czystej postaci.
