Co to gospodarka obiegu zamkniętego? Zasady i korzyści

Gospodarka obiegu zamkniętego (GOZ) to model gospodarczy, w którym produkty, komponenty i materiały pozostają w użyciu możliwie długo, a ilość odpadów jest ograniczana już na etapie projektowania. Zamiast schematu „weź–wyprodukuj–użyj–wyrzuć” GOZ zakłada naprawę, ponowne użycie, modernizację i odzysk materiałów. Recykling jest jednym z narzędzi tego modelu, ale nie wyczerpuje jego znaczenia.

Czym jest gospodarka obiegu zamkniętego?

W gospodarce liniowej surowce są wydobywane, przetwarzane w produkty, a po zakończeniu użytkowania najczęściej stają się odpadami. Gospodarka obiegu zamkniętego zmienia kierunek tego przepływu. Jej celem jest utrzymanie wartości produktów i materiałów w gospodarce przez jak najdłuższy czas oraz ograniczenie zapotrzebowania na surowce pierwotne.

GOZ obejmuje cały cykl życia produktu – od pozyskania surowca i projektu, przez produkcję oraz użytkowanie, po naprawę, ponowne wykorzystanie i zagospodarowanie materiałów. Dlatego jest szerszym pojęciem niż gospodarka odpadami. Sama selektywna zbiórka czy recykling działają na końcu cyklu, natomiast model cyrkularny zakłada także zapobieganie powstawaniu odpadów u źródła.

W praktyce oznacza to projektowanie trwałych i naprawialnych produktów, ograniczanie zużycia materiałów, rozwijanie rynku surowców wtórnych oraz tworzenie modeli biznesowych, w których sprzedaje się dostęp do funkcji produktu, a nie tylko jego własność.

Jak działa GOZ w praktyce?

Mechanizmy gospodarki obiegu zamkniętego opisuje się często za pomocą tak zwanych strategii R. Ich wspólną zasadą jest zachowanie wartości produktu lub materiału. Im wcześniej dana strategia działa w cyklu życia, tym zwykle mniej zasobów i energii potrzeba do utrzymania produktu w użyciu:

• Refuse – rezygnacja z produktów, materiałów lub funkcji, które nie są potrzebne.
• Reduce – ograniczenie zużycia surowców, energii, wody i liczby wytwarzanych produktów.
• Reuse – ponowne użycie produktu bez zasadniczej zmiany jego formy.
• Repair – naprawa uszkodzonego produktu zamiast zastępowania go nowym.
• Refurbish i remanufacture – odnowienie lub przemysłowa regeneracja produktu i jego komponentów.
• Repurpose – wykorzystanie produktu lub materiału do innego celu niż pierwotnie zakładany.
• Recycle – przetworzenie materiału i wykorzystanie go do wytworzenia nowych produktów.
• Recover – odzysk pozostałej wartości, na przykład energii, gdy wcześniejsze rozwiązania nie są możliwe.

Ta kolejność ma znaczenie. Materiałów nie da się przetwarzać bez końca, ponieważ kolejne cykle mogą obniżać ich jakość, a sam recykling wymaga energii i infrastruktury. Z tego powodu naprawa lub ponowne użycie często lepiej zachowują wartość produktu niż jego rozdrobnienie i przetworzenie.

Podstawą GOZ jest także ekoprojektowanie. Projektant uwzględnia nie tylko funkcję i koszt produktu, lecz także jego trwałość, możliwość demontażu, wymiany części, naprawy oraz odzysku materiałów. Znaczenie ma również model „produkt jako usługa”. Przykładem może być korzystanie z urządzenia w ramach abonamentu, współdzielenie samochodu albo wynajem sprzętu. Producent pozostaje wtedy zainteresowany trwałością i możliwością odnowienia produktu, ponieważ może korzystać z niego wielokrotnie.

Gospodarka liniowa a gospodarka obiegu zamkniętego

Najprościej zobaczyć różnicę między modelami, porównując sposób traktowania materiałów, produktów i odpadów:

Jak wygląda wdrażanie GOZ w Polsce?

Założenia gospodarki obiegu zamkniętego są ambitniejsze niż obecny sposób funkcjonowania polskiej gospodarki. Raport Najwyższej Izby Kontroli dotyczący lat 2018–2022 wskazał, że transformacja nie przebiegała w pełni skutecznie, a działania państwa wymagały lepszej koordynacji, monitorowania i oceny rezultatów.

Jednym z dokumentów wyznaczających kierunek zmian była Mapa drogowa GOZ, przyjęta w 2019 roku. Spośród 41 zaplanowanych działań do końca listopada 2023 roku zakończono 28, natomiast 13 nie zrealizowano, w tym czterech nie rozpoczęto. NIK wskazała na niedostateczną współpracę między instytucjami oraz brak regularnych sprawozdań pokazujących przyczyny opóźnień i możliwe działania naprawcze.

Problem dotyczył także opóźnień w przenoszeniu do polskiego prawa unijnych przepisów ważnych dla GOZ, w tym dyrektyw 2018/851 dotyczącej odpadów, 2018/852 dotyczącej opakowań oraz dyrektywy SUP 2019/904 dotyczącej produktów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych. Oznacza to lukę między celami wyznaczanymi na poziomie Unii Europejskiej a tempem ich wdrażania w Polsce.

W ocenie NIK działania gmin koncentrowały się przede wszystkim na gospodarowaniu odpadami komunalnymi. Selektywna zbiórka rozwijała się, a ilość odpadów zebranych selektywnie wzrosła z ponad 3,6 mln ton w 2018 roku do 5,4 mln ton w 2022 roku. Nie przełożyło się to jednak na równie wyraźny postęp w zapobieganiu powstawaniu odpadów, ponownym użyciu i naprawie. W wielu samorządach działania odpadowe nie były częścią szerszej strategii transformacji gospodarki.

Istotnym miernikiem jest wskaźnik wykorzystania materiałów w obiegu zamkniętym. Według danych Eurostatu przywołanych przez NIK spadł on w Polsce z 10,5% w 2018 roku do 7,5% w 2023 roku. W tym samym czasie średnia dla Unii Europejskiej wzrosła z 11,6% do 11,8%. Oznacza to, że w 2023 roku ponad 90% materiałów wykorzystywanych w polskiej gospodarce pochodziło z surowców pierwotnych.

Także poziom recyklingu i przygotowania do ponownego użycia odpadów komunalnych pozostawał poniżej wymagań unijnych. Polska zadeklarowała 41% za 2020 rok przy wymaganym wtedy poziomie 50%. Po zmianie metody obliczeń wskaźnik wyniósł 26% w 2021 roku i 27% w 2022 roku. NIK wskazała również na ryzyko nieosiągnięcia kolejnych celów, w tym minimum 55% recyklingu i przygotowania do ponownego użycia do 2025 roku.

Konsekwencją niskiego poziomu przetwarzania tworzyw jest między innymi tak zwany podatek od plastiku. Z tytułu opłaty za niepoddane recyklingowi opakowania z tworzyw sztucznych Polska wpłaciła do budżetu Unii Europejskiej około 9 mld zł w latach 2021–2024. To pokazuje, że GOZ dotyczy nie tylko ochrony środowiska, lecz także kosztów publicznych, konkurencyjności przedsiębiorstw i bezpieczeństwa dostaw surowców.

Obraz sytuacji nie jest jednak jednoznacznie negatywny. NIK odnotowała, że między 2018 a 2022 rokiem realny wzrost PKB Polski wyniósł około 15%, a masa wytworzonych odpadów zwiększyła się tylko o około 0,5%. Produktywność zasobów wzrosła w latach 2018–2023 o 23%. Nie zmienia to faktu, że Polska nadal wykorzystywała materiały mniej efektywnie niż przeciętnie państwa Unii Europejskiej, a udział surowców wtórnych w gospodarce pozostawał niski.

Dlaczego GOZ ma znaczenie?

Gospodarka obiegu zamkniętego ogranicza zależność od surowców pierwotnych, zmniejsza presję na środowisko i może poprawiać odporność gospodarki na zakłócenia dostaw. Ma to znaczenie przy rosnących cenach surowców, ich ograniczonej dostępności oraz niestabilnej sytuacji geopolitycznej.

GOZ nie oznacza całkowitego wyeliminowania odpadów ani nie gwarantuje, że każdy recykling będzie korzystniejszy niż produkcja pierwotna. Pełne zamknięcie obiegu jest niemożliwe, ponieważ w procesach użytkowania i przetwarzania występują straty materiałowe oraz energetyczne. Dlatego najważniejsza zmiana zaczyna się przed etapem odpadu – w projektowaniu produktów, organizacji produkcji i sposobie świadczenia usług.

Gospodarka obiegu zamkniętego to nie „lepsze wyrzucanie”, lecz zmiana sposobu tworzenia i utrzymywania wartości. Recykling pozostaje potrzebny, ale trwałość, naprawa, ponowne użycie i ograniczanie zużycia zasobów powinny mieć pierwszeństwo.